Hò chèo ghe Bạc Liêu

Hò Bạc Liêu, chủ yếu là Hò chèo ghe Bạc Liêu là hình thức âm nhạc chiếm vị trí rất quan trọng trong kho tàng thơ ca dân gian và âm nhạc dân gian của vùng đất Bạc Liêu. Khi tiếp xúc với những nghệ nhân cao tuổi cũng như tham khảo nhiều tư liệu về Hò thì người viết biết được rằng giọng Hò Bạc Liêu xuất hiện gần như cùng lúc với Hò Đồng Tháp, Bến Tre, Trà Vinh và Hò sông Hậu…, hiện tượng xuất hiện đồng thời ấy có thể giải thích bằng sự gắn kết của nó với quá trình phiêu bạt ngược xuôi trong hệ thống sông ngòi chằng chịt vùng đồng bằng sông Cửu Long của người dân Nam Bộ. Lịch sử cho ta biết, trong công cuộc Nam tiến, nhiều dòng người từ các nơi đã đến vùng đất mới này để sinh cơ lập nghiệp. Từ những chiếc ghe bầu, ghe chày, tam bản, thậm chí là chiếc xuồng ba lá người dân không chỉ dùng để chuyên chở tài sản, mà còn chở theo cả những câu Hò, điệu Lý, khối hành trang tinh thần trên bước đường xa xứ.


Ông Tư Nốt, quê ở Cái Tràm-Vĩnh Lợi, Bạc Liêu, là một trong những nghệ nhân Hò nổi tiếng kể lại: “Trên sông Bạc Liêu - Cà Mau xưa có người con gái bơi xuồng cất lên giọng hò man mát trong buổi chiều tà. Tiếng hò làm cho con trai trên bờ say đắm. Người con trai không có xuồng bơi theo nên cứ chạy dọc theo bờ sông mà hò đối đáp, trao gởi tâm tình. Lại có cuộc hò đối đáp trên sông, người bơi xuồng hoài đến cạn con nước, neo xuồng, hò thêm đến chập chờ con nước lớn nữa”[1].


Những năm tháng lênh đênh sông nước, những hành trang tinh thần ấy đã được tiền nhân sáng tác, phổ biến, cách tân cho phù hợp với hoàn cảnh sống, hoàn cảnh lao động của mình. Vì vậy, cũng dễ hiểu khi trên vùng đất Bạc Liêu đã lưu hành nhiều loại Hò của cả vùng đồng bằng sông Cửu Long như Hò sông Hậu, Hò Bến Tre, Hò Trà Vinh, Hò Vĩnh Long. Tuy nhiên, mỗi loại Hò đến với Bạc Liêu đều được Bạc Liêu hóa cho phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh thực tế của cư dân sông nước Bạc Liêu.


Nếu có một chút so sánh giữa Hòchèo ghe Bạc Liêu với Hò sông Hậu, ta sẽ thấy có những nét tương đồng. Tuy nhiên phần lấy hơi hò (ơ ớ ơ ơ ơ) của sông Hậu thường kéo dài hơn để phù hợp với điều kiện sông nước mênh mông trên dòng sông Hậu nhưng lại không nhiều tiếng ngân hơi ờ… ơ… rải rác như Hò Bạc Liêu. Và trước khi vào vế hò cuối thì Hò sông Hậu có lặp lại một phần lời kể trước đó làm câu đệm để dứt hò. Còn nếu so với Hò Đồng Tháp ta sẽ thấy giữa hai lối hò có nhiều điểm khác nhau. Giọng Hò Đồng Tháp mênh mang, cao vút, kéo dài phù hợp với điều kiện không gian của cánh đồng ruộng nước bao la vô tận không biết đâu là bờ là bến.

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã xác định được phong cách riêng của Hò chèo ghe Bạc Liêu. Hò chèo ghe Bạc Liêu có hai cách Hò là Hò đơn và Hò đôi.


Hò đơn


Hò đơn hay còn gọi là Hò suông thường có hai cách Hò là Hò chậm và Hò nhanh.


+ Hò chậm có cấu trúc như sau: thoạt vào lấy hơi hò, tiếp sau là lời kể, sau lời kể là ngân hơi. Ví dụ câu ca dao:


Bạc Liêu là xứ quê mùa

Dưới sông cá chốt, trên bờ Triều Châu.


Khi vào hò sẽ thành:


- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ

- Lời kể: Bạc Liêu là xứ quê mùa /Dưới sông cá chốt

- Ngân hơi: ơ ơ

- Lời kể: Trên bờ …Triều Châu

- Ngân hơi: ơ ơ


Toàn bộ kết cấu một “sắp” của lối Hò suông (Hò đơn) hoặc Hò chậm thường chỉ là một câu ca dao lục bát hoặc lục bát biến thể. Nội dung Hò suông hầu hết mang tính tự sự, gửi gắm tâm trạng xa xôi với thiên nhiên. Giọng hò mênh mang, chậm rãi trải dài trên sông nước rồi lan tỏa, tan biến trong không gian vô tận. Hoàn cảnh hò, nhịp điệu hò phù hợp với điều kiện con nước đứng, giáp con nước hay dòng sông chảy chậm, nước xuôi dòng. Ví dụ bài Hò chèo ghe Bạc Liêu, lối hò chậm, ký âm của nhạc sĩ Thế Phương:

+ Hò nhanh, cấu trúc thường gặp là:

- Lấy hơi hò (ơ ớ ơ)

- Lời kể

- Ngân hơi (ơ ờ)

- Lấy hơi hò (ơ ơ ơ)

- Lời kể

- Ngân hơi (ơ ơ)


Ví dụ câu thơ:


Chữ lương duyên như túc đế,

Câu giai ngẫu tợ thiên thành

Em thề một mái tóc xanh,

Kết duyên chẳng đặng em đành đi tu.


Khi hò sẽ thành:


- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ

- Lời kể: Chữ lương duyên như túc đế /Câu giai ngẫu tợ

thiên thành /Em thề một mái tóc xanh, kết duyên chẳng đặng…

- Ngân hơi: ờ ờ

- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ ơ

- Lời kể: Em cũng đành… đi tu

- Ngân hơi: ơ ơ


Hoặc câu thơ:


Đêm nay trăng thanh gió mát

Tôi hò tôi hát cho đỡ cơn buồn

Ngày mai tôi đi kéo mạ bằng chiếc xuồng bể be.


Khi hò sẽ thành:


- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ

- Lời kể: Đêm nay trăng thanh gió mát / Tôi hò tôi hát cho đỡ cơn buồn / Ngày mai tôi đi kéo mạ…

- Ngân hơi: ơ ờ

- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ ơ

- Lơi kể: Bằng chiếc xuồng...bể be

- Ngân hơi: ơ ơ…


Nội dung giọng hò nhanh tuy mang tính tự sự nhưng có chủ ý, có đối tượng cụ thể để gửi gắm tâm trạng. Thời gian hò nhiều hơn. Câu hò thường gồm một hoặc nhiều câu song thất lục bát hay lục bát biến thể, có đủ dung lượng ngôn ngữ để bày tỏ nỗi lòng. Hơi hò đầu cần cao giọng (ơ ớ ơ) và hơi hò sau ngang giọng một chút (ơ ơ ơ). Giai điệu và tiết tấu nhạc cũng như lời kể nhanh hơn phù hợp với điều kiện con nước chảy nhanh, ghe xuồng đi nhanh hơn. Ví dụ bản ký âm Hò chèo ghe Bạc Liêu giọng nhanh của nhạc sĩ Thế Phương:

Hò đôi


Hò đôi còn gọi là hò đối đáp.


Trong thời kỳ đầu khẩn hoang đến đầu thế kỷ XX, giọng Hò chèo ghe Bạc Liêu thường xuất hiện trên các ghe, xuồng xuôi ngược trên các dòng sông như Gành Hào, Cái Tàu, Bảy Háp, sông Trẹm U Minh… hoặc thịnh hành ở các bến sông có nhiều con đò ngang, đò dọc. Giai đoạn này Hò chèo ghe Bạc Liêu chủ yếu là Hò đơn, câu hò vẫn còn ngắn ngủi, đơn giản, mang tính tự sự, gửi gắm tâm trạng cho trời trăng, mây, nước…


Sau Cách mạng tháng Tám, cả nước bước vào cuộc kháng chiến 9 năm chống Pháp, vùng đất Bạc Liêu khi đó là căn cứ cách mạng vững chắc, giọng Hò chèo ghe Bạc Liêu vẫn tiếp tục thịnh hành và phát triển. Giọng hò lúc này không còn mang tính tự sự đơn giản nữa mà mang đậm nét trữ tình, trao đổi tình cảm thật sự. Hoạt động hò lúc này nhanh chóng chuyển đổi từ chức năng đối đáp huê tình thành chức năng sinh hoạt văn hóa văn nghệ của cộng đồng. Hò đối đáp cộng đồng vẫn giữ hai lối là: Hò đối đáp chậm và Hò đối đáp nhanh.


Ví dụ Hò đối đáp chậm:


Vế đối:


- Lấy hơi hò: ơ ớ ơ

- Lời kể: Gió nam non, thổi lòn hang chuột / Tui thấy cô Ba chèo xuồng…

- Ngân hơi: Hò ờ ờ

- Lời kể: Tui đứt ruột… đứt gan

- Ngân hơi: ơ ơ


Vế đáp:


- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ

- Lời kể: Gió nam non, thổi lòn hang chuột / Tui thấy anh Hai chèo xuồng

-Ngân hơi: ớ ớ

- Lời kể kết: tui cũng đứt ruột…bầm gan

- Ngân hơi: ơ ơ


Ví dụ Hò đối đáp nhanh:


Vế đối:


- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ

- Lời kể: Thấy anh hay chữ, em hỏi thử đôi lời / Sao trên trời sao vua mấy cái, nhái ngoài ruộng bắt cặp mấy con / Đất Ba Xuyên một mẫu mấy sào...

- Ngân hơi: ơ ờ

- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ ơ

- Lời kể kết: Anh mà đối đặng gái má đào thương anh?

- Ngân hơi: ơ ơ ơ


Vế đáp:


- Lấy hơi hò: Hò ơ ớ ơ

- Lời kể: Thấy em đố tức, anh nói phức cho rồi / Sao trên trời sao vua chín cái, nhái ngoài ruộng bắt cặp hai con / Đất Ba xuyên một mẫu mười sào…

- Ngân hơi: ơ ờ

- Lấy hơi: hò ơ ớ ơ

- Lời kế kết: Anh đà đối đặng… gái má đào tính sao

- Ngân hơi: ơ ơ


Cấu trúc hò dạng này, người ta thường sử dụng một trong hai lối Hò chậm và nhanh của lối Hò đơn để phối hợp làm Hò đối đáp. Các câu Hò đối đáp khi sử dụng thì sắp hò đối và sắp hò đáp phải tương xứng nhau về giọng, về câu chữ.


Hò chèo ghe Bạc Liêu có tiết tấu tự do. Giọng chậm thì trải dài, giọng nhanh thì dồn dập hơn. Sự nhanh chậm chủ yếu dựa theo con nước, khi khoan thai nho nhã, khi buông lơi chầm chập, khi khỏe khoắn dồn dập, rất ít biến hóa, không thay đổi đột ngột, chủ yếu thể hiện tình cảm của người hò.


Giai điệu hò nằm trong thang 5 âm: hò, xư, xang, xê, cống, được chia thành hai nhóm. Mỗi nhóm âm chứa một quãng 3 thứ và một quãng 2 trưởng và nối liền bằng một quãng 2 trưởng. Làn điệu được hát trên hơi Nam, dàn trải, thể hiện sự dịu dàng, man mác, nghĩ ngợi xa xăm chứa đựng lạc quan thầm kín.


Ca từ Hò chèo ghe Bạc Liêu thường là những câu ca dao, những câu thơ lục bát hay lục bát biến thể có từ ngữ dân dã, mộc mạc. Nội dung phản ánh về sinh hoạt, lao động sản xuất, tình yêu trai gái, bạn bè, quê hương đất nước…


Vào những năm 1960 khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta bắt đầu mở rộng, chiến tranh đã lan xuống vùng nông thôn, trong giai đoạn này khoa học kỹ thuật cũng bắt đầu phát triển, phương tiện giao thông thủy dần dần được cơ giới hóa đã làm cho giọng Hò chèo ghe Bạc Liêu từ từ thưa dần, ít xuất hiện trên các sông rạch. Tuy không còn thịnh hành trong thực tế nhưng nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ đã tìm cách đưa làn điệu Hò chèo ghe lên bờ, biến chúng thành điệu hát ru con, vào lĩnh vực âm nhạc hoặc lên sân khấu. Ví dụ, điệu hát ru con theo điệu Hò chèo ghe Bạc Liêu, giọng chậm:


Hò ơ ơ ớ ơ

Con ơi con ngủ cho ngon

Để mai khôn lớn ơ ơ…nước non được nhờ ờ ờ.

Hoặc hát ru theo giọng nhanh:

Hò ơ ơ ớ ơ

Gió đưa cây cải về trời

Rau răm ở lại ờ ờ…hò ơ ớ ơ chịu lời đắng cay ơ ơ.


Theo lời kể của soạn giả Viễn Châu[2]: Khoảng năm 1961, trong một dịp đi tàu về Bạc Liêu, tác giả dừng chân tại ngã bảy Phụng Hiệp thấy một người dựng đôi chiếu xuống đất, tay cầm quạt, xa xa bên kia có một đám cưới, tác giả đã hình thành bài vọng cổ Tình anh bán chiếu từ hiện thực đó. Phần vào đầu của bài ca có đoạn:


Chiếu Cà Mau nhuộm màu tươi thắm

Công tôi cực lắm mưa nắng dãi dầu

Chiếu này tôi chẳng bán đâu

Tìm cô không gặptôi gối đầumỗi đêm.


Đoạn ca từ này có người hát theo điệu Hò sông Hậu, có người hát theo điệu Hò chèo ghe Bạc Liêu như sau:


Hò ơ ớ ơ …

Chiếu Cà Mau nhuộm màu tươi thắm

Công tôi cực lắm mưa nắng dãi dầu

Chiếu này tôi chẳng bán đâu

Tìm cô không gặpơ ờ

Hò ơ ớ ơ ơ tôi gối đầu…mỗi đêmơ ơ.


Hò chèo ghe Bạc Liêu cũng như Hò Nam Bộ còn được đưa vào sân khấu Cải lương để tái hiện lại không khí lao động sản xuất, sinh hoạt, giao tiếp của người nông dân xưa. Nhiều soạn giả Cải lương đã mượn làn điệu Hò để thể hiện nội dung vở diễn của mình. Hò còn bước vào lĩnh vực nghệ thuật phim ảnh. Có khá nhiều bộ phim khi thể hiện cảnh xuồng ghe lênh đênh trên sông nước thường có những câu hò đơn hay hò đôi, thể hiện không khí sinh hoạt trên sông nước của thời kỳ xa xưa. Như phim Cánh đồng hoang, Lời thề đất mũi, Đồng Nọc Nạng... đã thể hiện rất đậm nét sinh hoạt của cư dân vùng đất Bạc Liêu xưa qua những câu Hò, điệu Lý.


Trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nhịp sống xã hội ngày càng tăng lên, đời sống âm nhạc của người dân ngày càng phong phú, ngày càng có nhiều dòng nhạc ngoại du nhập vào nước ta nhưng với chính sách đúng đắn của Đảng: Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc thì những làn điệu dân ca trữ tình gần gũi như các làn điệu Hò nói chung và Hò chèo ghe Bạc Liêu nói riêng, nếu có cơ chế phù hợp chắc chắn sẽ tồn tại và phát huy và đáp ứng tốt nhất cho nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân Nam Bộ và cả nước.


Lâm Thành Đắc

Nguồn: http://www.vienamnhac.vn/bai-viet/nhac-co/ho-cheo-ghe-bac-lieu


[1]. Tạ Việt Hoa: Hò chèo ghe Bạc Liêu. Tạp chí Dạ cổ hoài lang (nay là Văn nghệ Bạc Liêu) số xuân năm 1983.

[2] Đăng trong báo Pháp luật TP.HCM số ra ngày 9/10/2005.

Sự kiện đã diễn ra